«Проста ісці…» Паэтка Наста Кудасава – пра сваю новую кнігу, чацвёртую вясну ў эміграцыі і любоў да гдыньскіх пончыкаў

2026-04-07 14:18

На пачатку 2026 года ў Польшчы выйшла кніжка выбраных вершаў вядомай беларускай паэткі Насты Кудасавай – «Лірыка». Гэтая ейная сёмая паэтычная кніга, і трэцяя – выдадзеная ў эміграцыі. Але чакае сваёй чаргі яшчэ адзін зборнік – з новымі вершамі. У размове з «Белсатам» паэтка распавядае, чаму людзі плачуць, калі чытаюць яе вершы ўголас, і як на творчы працэс могуць уплываць гдыньскія пончыкі…

«Белсат»: – Заўсёды страшна задаваць пытанні паэтам і паэткам, бо гэтыя пытанні падаюцца празаічнымі і недарэчнымі. Таму найперш: якое пытанне ты найчасцей задаеш сама сабе?

Наста Кудасава: – Складанае, дарэчы, пытанне… Напэўна: ці не збілася ты, Наста, з дарогі? Я заўсёды спраўджваю гэта па ўнутраным метраноме. Часта таксама пытаюся, ці застаюся я сама сабой і ці не хлушу сабе. Бо вельмі баюся схалтурыць, схлусіць, пабегчы за натоўпам, перастаць пільнаваць сваю самасць. Гэта найбольш важнае.

– «Ці застаюся я сама сабой?» Бывае, што адказваеш на гэта адмоўна?..

– Бывае, што кажу сабе: ану, Наста, спыніся, падумай! Я стараюся так сябе выхоўваць, прымушаць сябе задумацца. Ці варта мне ісці туды? Ці варта ўвогуле штосьці казаць? Ці варта выказвацца ў сацсетках? Бывае так, што аж цягне прыплесці сваё меркаванне – і я спыняю сябе, каб давынасіць думку. Вельмі часта назаўтра ты разумееш, што ўсё гэта была лухта, якую не варта выносіць у людзі, і добра, што сябе стрымала. Стрымліваю сябе, каб не было абыслоўя. А так… здараюцца розныя рэчы. І бывае за штосьці сорамна…

«Мае вершы трэба чытаць уголас»

– За кніжку выбраных вершаў, што выйшла сёлета ў выдавецтве фонду Kamunikat.org, не можа быць сорамна. 100 вершаў, «зграбная і ўтульная», як ты напісала ў «Фэйсбуку». 20 гадоў творчасці. І лаканічная назва – «Лірыка». А каб трэба было прыдумаць нейкую вобразную назву, даць імя кніжцы – якое б выбрала?

– Ведаеш, кнігу назвалі «Лірыка», бо гэта патрабаванне серыі, у якой выходзіць выбранае. Назву прапанаваў мой рэдактар Андрэй Хадановіч, бо ён лічыць мяне вельмі лірычнай (смяецца). Я пагадзілася, бо гэты зборнік не нейкая мая канцэптуальная кніга, а збор найлепшых вершаў. Як сказала Валянціна Аксак, смятанка. Таму я нават не ведаю, якая магла б быць іншая назва. У мяне ўжо падрыхтаваная кніжка з новымі вершамі, і ў яе ёсць ужо назва, там будзе акурат пэўная канцэпцыя. А ў гэтай Хадановіч хацеў паказаць мой рост, як ён сказаў, ад першай кнігі да апошняй. Што са мною было на пачатку і якой я сталася. Таму… гэта мог бы быць «Шлях». Ці так: «Дарога»…

– Пра дарогу, дарэчы. «Проста ісці, бо дарога і ёсць выйсце…». Мой добры знаёмы прызнаўся, што румзаў, калі чытаў гэты твой верш («проста ісці…»). Прычым праняло яго, калі чытаў уголас. А расчуліць гэтага цвёрдага чалавека – трэба пастарацца…

– Ведаеш, мае вершы сапраўды трэба чытаць уголас. Яны абавязкова мусяць дэкламавацца. Калі я іх пішу, то сама чытаю або напяваю ўголас. Гэтая музыка для мяне вельмі важная. Не толькі сэнсы, але і – гук за гукам – музыка.

– Містычнае пытанне. Ці адчуваеш ты, як хтосьці, можа, за сотні кіламетраў ад цябе, уваходзіць у твой паэтычны сусвет са сваімі эмоцыямі, голасам, слязьмі?..

– Мне чамусьці здаецца, што так, – адчуваю. Прынамсі, я разумею, што адчуваюць людзі.

Бывае, што ты выступаеш, чытаеш нешта і проста фізічна чуеш, як па скуры слухачоў бягуць дрыжыкі. Потым людзі падыходзяць да мяне і кажуць: «Божа, паглядзі, у мяне ад тваіх вершаў мурашы па скуры». «Я ведаю», – адказваю ім. Калі чытаю свае творы, сама адчувае тое ж самае. Бо верш – гэта ж не мною задуманы прадукт. І для мяне тое, што ён напісаўся, – такі самы цуд. Я проста перадатчык.

– Бывае так, што сама плачаш, калі пішаш?

– О, бывае… Бывае, аж заліваюся слязьмі. І сэрца разганяецца, і дрыжыкі… Такі катарсіс. Калі вершы пішуцца і прыходзяць словы, выкладаюцца радкі, слёзы цякуць ад неверагоднасці спалучэнняў. Ад думкі: як такое магчыма ўвогуле?..

«Быць лялькай вуду для свайго народу…»

– Гэта твая чацвёртая вясна ў эміграцыі. Калі некалькі дзясяткаў гадоў таму ты пісала: «Вясна. Вуснам цесна», дык сёння ў адным з тваіх веснавых вершаў чытаю: «Мяне сшылі з пакутаў, пад скуру ўвагналі жах – я народу майго скатаваная лялька вуду…». Быць лялькай вуду для свайго народу – такім бачыш сваё пакліканне?

– Не тое, што такім бачу ці, скажам, для сябе выбрала – я так сябе адчуваю. Быць паэтам у гэты час, і, божа, я баюся, што ў любы час, – гэта пражываць гэтае ўтыканне іголак. Боль, які перажывае кожны з беларусаў, – гэта ўсё ўва мне адгукаецца, проста я не маю сілаў напісаць пра кожнага… І гэта цяжарам ляжыць невыносным. І сапраўды – ужо не можаш пісаць: «Вясна. Вуснам Цесна»... Хаця – цесна ж…

– А цесна?..

– З узростам нічога не мяняецца (смяецца). Гэтай вясной – таксама. Але гэты боль людзей, якія там засталіся, знаёмых ці зусім незнаёмых, – яго немагчыма не перажываць. І… я б не хацела, каб у мяне было такое пакліканне. Я ўвесь час думаю: божа, я так хачу пісаць вершы пра каханне! Я б так хацела быць зусім іншай паэткай, прамаўляць іншыя словы! Але адчуваю, што менавіта цябе абралі, як ляльку, узялі тваё цельца – і ўсе гэтыя паласаванні, катаванні адбіваюцца на табе ледзь не фізічна. Скурай адчуваю. А калі скурай не адчуваеш – проста нічога не напішаш. А гэта ж твой абавязак – пісаць.

– Нядаўна пачуў парадаксальную думку. Вядомая польская рэжысёрка Агнешка Голянд, звяртаючыся да беларускіх артыстаў, казала, што, маўляў, вы на выгнанні, гэта балюча, але ў гэтым ёсць вялікі плюс – найлепшыя творы ствараюцца менавіта ў такіх умовах. Дык, можа, тое, што беларускія пісьменнікі і пісьменніцы апынуліся на чужыне – падарунак лёсу? Што ты на гэта?

– Гэта падарунак лёсу ў тым сэнсе, што мы тут і што нас прынамсі не забілі, не ўпяклі ў турму там. І што мы можам выказвацца, што маем голас і мусім быць голасам тых, хто застаўся там.

Людзі, якія застаюцца там, маўчаць або пішуць у стол. Я табе скажу, што за апошнія гады ў мяне з'явілася на камп’ютары асобная тэчка – там ужо некалькі кніг. Мне людзі з Беларусі перадаюць на захаванне свае файлы з вершамі – на ўсялякі выпадак. І мне неяк жудасна з гэтага, калі шчыра. Але вось яшчэ і для гэтага мы тут, так? Каб захоўваць іхныя словы…

Ці лічыць гэта падарункам лёсу? Ну, усё даводзіцца лічыць падарункам лёсу. А што застаецца? Шукаць плюсы. Тут іх шмат. І я не сумую цяпер па той Беларусі, каторую я пакінула. Сумую па той Беларусі, пра якую марыла, па Беларусі майго дзяцінства. Цяперашняя Беларусь мяне палохае, і я разумею, што гэта нешта варожае, што гэта не мая дзяржава.

«Не замыкацца ў лупінні эмігранцкага болю»

– У тваіх апошніх вершах, якія ўвайшлі ў кнігу выбранага, я зусім не знайшоў адсылак да польскай рэчаіснасці. Апрача хіба снегу, які «маўчыць за вакном па-польску». Чаму так?

– Апошнім часам у мяне пачалі з'яўляцца гдыньскія вершы. Толькі ў апошні год я пачала ўжывацца ў гэты горад і адчуваць яго сваім. Першыя два з паловай гады я жыла толькі тугой і настальгіяй. Мяне не кранала тое, што адбываецца ў Польшчы. Была ўдзячная гэтай краіне, але думала толькі пра Беларусь. А пасля зразумела, што гэта няправільна – жыць у нерэальнасці, што трэба прымаць рэчаіснасць. Што важна любіць тое месца, дзе ты ёсць. Я пачала азірацца вакол. Вершы, дзе прысутнічае Гдыня, увойдуць у маю новую кнігу.

Ведаеш, мне акурат хочацца быць амбасадарам Гдыні, як я раней была амбасадарам Рагачова і гэтым ганарылася.

Мне вельмі не падабалася сталіцацэнтрычнасць Беларусі. Усё нібы важнае адбываецца ў Менску, а па-за Менскам – глухая правінцыя. Мяне гэта моцна злавала і падавалася мне глупствам. І Менск я ніколі не любіла, хоць пражыла там колькі гадоў.

Тут таксама: я жыву не ў Варшаве, а ў Гдыні. І я палюбіла яе. Падумала, што на мапе польскай літаратуры можа быць і літаратура, напісаная па-беларуску. Бо я тут жыву, я частка гэтага месца і прасторы, а мае вершы, у пэўным сэнсе, – частка польскай культуры. І мне хочацца, каб яна пра гэта даведалася – што я ў яе тут ёсць. Што я хаджу па гэтых вуліцах і натхняюся яе краявідамі, морам, портам, караблямі і многім яшчэ.

Спадзяюся, што я больш не буду замыкацца ў лупінні свайго эмігранцкага болю. Бо Беларусь для мяне цяпер – гэта людзі, гэта ўсе мы, гэта супольнасць людзей, якія жывуць падобнымі марамі. І няважна, дзе мы геаграфічна.

«Адчувала сябе пончыкам, у якога праз усе шчыліны лезе начынка»

– Скажы, ці можна ў паэтак пытацца пра грошы?

– Чаму не? Мы таксама людзі.

– Чым зарабляеш у Гдыні на хлеб штодзённы?

– Я ў розныя часы па-рознаму зарабляла. Часам нешта пісала як фрылансер, нешта рэдагавала. Але я не вельмі люблю калялітаратурныя працы, бо тады ў мяне не акумулюецца энергія на вершы. Да таго ж гэтыя падпрацоўкі прыносілі вельмі мала грошай. Цяпер я маю старонку на «Patreon», і там ёсць людзі, якія мяне падтрымліваюць, а дадаткова гэта дае мне пачуццё, што ты камусьці патрэбная.

– А маеш сталую працу?

– Канешне. Цяпер я працую ў панчкарні, раблю пончыкі. Карацей, зрабілася тут «цукернікам» – кандытарам. Заўсёды марыла нешта рабіць рукамі. І гэта вельмі тэрапеўтычна для такіх ненармальных, як мы.

– І паэтычна…

– Так, і вельмі яшчэ смачна і духмяна. Гэта даволі складаная фізічная праца, але мне падабаецца працэс. Ты робіш хлеб, і людзі заўсёды шчаслівыя – прыходзяць і купляюць у цябе штосьці добрае, смачнае, цёплае. Ну і гэта прыносіць мне нармальны заробак, за які можна жыць.

– Будзем чакаць вершы пра гдыньскія пончыкі?

– А можа быць! Цеста, пончыкі – яны ўплываюць на твае метафары, на тое, як ты мысліш і бачыш свет. Часам адчуваеш сябе гэтым пончыкам. Раскатваеш цеста, кладзеш начынку і заклейваеш. Калі недзе начынка працякла, хоць у адну маленькую дзірачку, то пончык ужо не злепіцца і на патэльні абавязкова расклеіцца, усё выцеча з яго – і гэта страта. І вось у мяне такі быў стан апошнія дні – праз адчай і навіны пра нашых выдаўцоў. Я адчувала сябе пончыкам, у якога праз усе шчыліны лезе начынка. Працавала і думала: гэта з цябе тая роспач выцякае… Вось так і ствараюцца вершы (смяецца).

«Сонца ёсць, і птушак чуваць»

– Падазраю, што твая новая паэтычная кніга будзе салодкая. Распавядзі, калі ласка, калі яе чакаць і як будзе называцца кніга.

– Калі выйдзе, я не ведаю. Бо бачыце, што робіцца з нашымі выдавецкімі справамі. Паколькі маю ўжо «Лірыку», то, магчыма, новая кніга з'явіцца пад канец года, а можа, на пачатку наступнага. Што да назвы… Ехала я неяк у цягніку і чытала кніжку Аляксандра Лукашука «Там, дзе няма цемнаты». Аўтар там прыводзіць цытату з турэмнага ліста Андрэя Кузнечыка (журналіст і былы палітвязень – рэд.) да сваякоў, у якім ён расказвае пра тое, што яго перавялі кудысьці і што там лепей. І такая фраза: «Сонца ёсць, і птушак чуваць». Калі прачытала яе, адчула, што чакала гэтых словаў і што яны мне патрэбныя – так будзе называцца мая кніжка. Мне патрэбны быў нейкі маніфест, каб чалавек прачытаў і зразумеў, што так – «сонца ёсць»! І гэта адпавядае, здаецца, акурат таму, чым мы жывём – так соладка і прыкра адначасова.

Ну і момант горкай іроніі ёсць, бо гэтыя словы былі напісаныя чалавекам у турме. Карацей, застаецца сесці і напісаць да Андрэя, каб ён дазволіў скарыстацца ягонымі словамі ў маёй кнізе. Спадзяюся, што ён не адмовіць.

– «Сонца ёсць, і птушак чуваць». Зборнік «Лірыка» заканчваецца таксама жыццесцвярджальнымі радкамі: «І зноў гэты свет не заканчваецца, і колькі там смерці той…» Ты сапраўды верыш, што «гэты свет не заканчваецца»? Некаторыя рыхтуюцца да апакаліпсісу…

– Так, веру. Не заканчваецца. І працягваецца. Жыцця заўсёды болей, бо яно мае розныя формы. Нават калі нас не будзе, мяне не будзе і цябе не будзе, нават усяго чалавецтва, – жыццё ўсё адно пераможа як форма існавання на гэтай планеце. Ёсць смерць, але гэта такая… маленькая частка жыцця.

– Як паэтка, парай нам, як перажываць гэтую вясну, каб без вар'яцтва і тугі…

– Проста ісці…

Наста Кудасава – беларуская паэтка. Аўтарка паэтычных кніжак «Лісце маіх рук» (2006), «Рыбы» (2013), «Маё невымаўля» (2016), «Вясна. Вуснам цесна» (2021), «Я працягваю» (2023), «Побач» (2023), «Лірыка» (2026). Лаўрэатка прэміі «Кніга года – 2016», прэміі імя Міхася Стральцова (2021), прэміяў «Гліняны Вялес» і імя Наталлі Арсенневай за кнігу «Побач».

Размаўляў Зміцер Міраш belsat.eu

Крыніца: belsat.eu

Камунікат.org – Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка

Пры выкарыстаньні матэрыялаў у друку спасылка на крыніцу інфармацыі абавязковая.
Пры выкарыстаньні матэрыялаў у Інтэрнэце прамая гіпэрспасылка на Kamunikat.org абавязковая.
Ідэя сайту Яраслаў Іванюк